مىشود . * ( ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ ) * كلمه ( نسخ ) به معناى زايل كردن است ، وقتى ميگويند : ( نسخت الشمس الظل ) ، معنايش اينست كه آفتاب سايه را زايل كرد ، و از بين برد ، در آيه : ( وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ ، إِلَّا إِذا تَمَنَّى ، أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِه ، فَيَنْسَخُ اللَّه ما يُلْقِي الشَّيْطانُ ، هيچ رسولى و پيامبرى نفرستاديم ، مگر آنكه وقتى شيطان چيزى در دل او مىافكند ، خدا القاء شيطانى را از دلش زايل مىكرد ) ، به همين معنا استعمال شده است . « 1 » معناى ديگر كلمه نسخ ، نقل يك نسخه كتاب به نسخه اى ديگر است ، و اين عمل را از اين جهت نسخ ميگويند ، كه گويى كتاب اولى را از بين برده ، و كتابى ديگر بجايش آورده‌اند ، و به همين جهت در آيه : ( وَإِذا بَدَّلْنا آيَةً مَكانَ آيَةٍ ، وَاللَّه أَعْلَمُ بِما يُنَزِّلُ ، قالُوا : إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ ، بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ ) بجاى كلمه نسخ كلمه تبديل آمده ، مىفرمايد : چون آيتى را بجاى آيتى ديگر تبديل مىكنيم ، با اينكه خدا داناتر است به اينكه چه نازل مىكند ميگويند : تو دروغ مىبندى ، ولى بيشترشان نميدانند . « 2 » و بهر حال منظور ما اين است كه بگوئيم : از نظر آيه نامبرده نسخ باعث نميشود كه خود آيت نسخ شده به كلى از عالم هستى نابود گردد ، بلكه حكم در آن عمرش كوتاه است ، چون بوضعى وابسته است كه با نسخ ، آن صفت از بين مىرود . و آن صفت صفت آيت ، و علامت بودن است ، پس خود اين صفت بضميمه تعليل ذيلش كه مىفرمايد : ( مگر نميدانى كه خدا بر هر چيز قادر است ) ، بما مىفهماند كه مراد از نسخ از بين بردن اثر آيت ، از جهت آيت بودنش مىباشد ، يعنى از بين بردن علامت بودنش ، با حفظ اصلش ، پس با نسخ اثر آن آيت از بين مىرود ، و اما خود آن باقى است ، حال اثر آن يا تكليف است ، و يا چيزى ديگر . و اين معنا از پهلوى هم قرار گرفتن نسخ و نسيان به خوبى استفاده مىشود ، چون كلمه ( ننسها ) از مصدر انساء است ، كه به معناى از ياد ديگران بردن است ، هم چنان كه نسخ به معناى از بين بردن عين چيزيست ، پس معناى آيه چنين مىشود كه ما عين يك آيت را به كلى از بين نمىبريم ، و يا آنكه يادش را از دلهاى شما نمىبريم ، مگر آنكه آيتى بهتر از آن و يا مثل آن مىآوريم . و اما اينكه آيت بودن يك آيت بچيست ؟ در جواب مىگوييم : آيتها مختلف ، و حيثيات نيز مختلف ، و جهات نيز مختلف است ، چون بعضى از قرآن آيتى است براى خداى سبحان ، باعتبار

--> 1 - سوره حج آيه 52 2 - سوره نحل آيه 101